10 grudnia 2025 r. na Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie odbyła się konferencja naukowa „100-lecie utworzenia metropolii i archidiecezji krakowskiej”, stanowiąca dopełnienie jubileuszu obchodzonego w katedrze na Wawelu 28 października br. W wydarzeniu wziął udział abp Marek Jędraszewski, a obecni byli również kard. Stanisław Dziwisz i bp Jan Kopiec.

Rektor UPJPII ks. prof. dr hab. Robert Tyrała w swoim przemówieniu powitał uczestników informując jednocześnie, że jest to ostatnia konferencja naukowa odbywająca się w budynku przy ul. Bernardyńskiej 3, ponieważ Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie opuszcza z dniem 1 stycznia 2026 r. ten gmach, który przez wiele lat był jego domem. Wyraził wdzięczność Wydziałowi Historii i Dziedzictwa Kulturowego za przygotowanie konferencji, a także wszystkim prelegentom, w tym abp. Markowi Jędraszewskiemu i bp. prof. Janowi Kopcowi, wskazując, że wydarzenie będzie wartościowym dopełnieniem obchodów stulecia metropolii, które miały miejsce 28 października 2025 r. w katedrze wawelskiej.

W dalszej części ks. Rektor przypomniał słowa abp. Karola Wojtyły z jego ingresu do katedry wawelskiej w 1964 r.: „Zdajemy sobie wszyscy dobrze sprawę, że wejść do tej katedry nie można bez wzruszenia […] przemawia do nas cała nasza przeszłość, nasza historia, zespołem imion i nazwisk […] musimy je tworzyć razem […] umieć brać wszystko, co wszyscy wnoszą […] umieć brać to znaczy w dużej mierze umieć dawać […] umieć to jakoś koordynować, scalać, ażeby z tego rosło wspólne dobro wszystkich”. Podkreślił w ten sposób ciągłość dzieła metropolii krakowskiej od momentu jej erygowania bullą „Vixdum Poloniae unitas” w 1925 r. przez papieża Piusa XI, poprzez posługę kolejnych pasterzy: kard. Adama Stefana Sapiehy, abp. Eugeniusza Baziaka, kard. Karola Wojtyły, kard. Franciszka Macharskiego, kard. Stanisława Dziwisza, abp. Marka Jędraszewskiego, aż po rozpoczynające się kolejne stulecie metropolii z kard. Grzegorzem Rysiem.

Ks. Rektor podkreślił znaczenie historii dla przyszłości, zwracając uwagę, że jubileusz pozwala dostrzec, jak wiele osób – duchownych, sióstr zakonnych i świeckich wiernych – włożyło wysiłek w rozwój metropolii krakowskiej, tworząc instytucje kościelne, dzieła duszpasterskie, naukowe i społeczne. W swoim przesłaniu zakończył apelem, by konferencja była zarówno wyrazem wdzięczności wobec tych, którzy tworzyli metropolię, jak i otwarciem perspektywy na przyszłość. [PEŁNA TREŚĆ PRZEMÓWIENIA]

Dziekan Wydziału Historii i Dziedzictwa Narodowego dr hab. Józef Cezary Kałużny, prof. UPJPII w swoim powitaniu podkreślił, że stuletnie dzieje metropolii krakowskiej stanowią część ponad tysiącletniej historii diecezji krakowskiej. Zauważył, że tak bogatego dziedzictwa nie sposób omówić ani podsumować bez konieczności pominięcia pewnych zagadnień, wyraził jednak nadzieję, że podczas konferencji uda się znaleźć właściwą równowagę w jego przedstawieniu.

Abp Marek Jędraszewski przedstawił trzy klucze interpretacyjne do dziejów Kościoła krakowskiego: wezwanie „fac quod vides” związane ze św. Jadwigą, hasło „antiquam exquirite matrem” zachęcające do powrotu do korzeni oraz określenie Kościoła krakowskiego jako „najwspanialszej spośród gwiazd”. Podkreślił realizm wiary krakowskich świętych XV wieku, zwrócił uwagę na znaczenie dziedzictwa katedry wawelskiej oraz wyjątkową pozycję biskupów krakowskich w historii Polski. Przypomniał, że niegdyś biskup krakowski zajmował trzecie miejsce w Senacie – po biskupach gnieźnieńskim i lwowskim, a to dawało szczególne poczucie wyjątkowości i odrębności biskupa krakowskiego wśród innych biskupów naszej ojczyzny, dodając, że wyrazem i symbolem tego poczucia jest racjonał z daru św. królowej Jadwigi, a używany przez arcybiskupów krakowskich. Wspomniał także o chwilach upokorzenia diecezji w okresach trudnych dla państwa. W tym kontekście wskazał m.in. na zniszczenie regaliów czy nękanie biskupów Kajetana Ignacego Sołtyka i Wincentego Saryusza Karola Skórkowskiego. Przypomniał, że utworzenia metropolii krakowskiej dokonał papież Pius XI bullą „Vixdum Poloniae unitas” z dnia 28 października 1925 r. z czterema diecezjami sufragalnymi: kielecką, tarnowską, katowicką i częstochowską. 14 grudnia 1925 r. papież zamianował pierwszego metropolitę nowej krakowskiej prowincji kościelnej, którym został ówczesny ordynariusz krakowski bp Adam Stefan książę Sapieha.

Arcybiskup podkreślił również, że to w katedrze na Wawelu spoczęli najwybitniejsi Polacy, którzy znaleźli tam miejsce obok królów, a ich pogrzeby stawały się wielkimi narodowymi i patriotycznymi manifestacjami. Wystarczy wspomnieć uroczystości żałobne Tadeusza Kościuszki, Adama Mickiewicza czy sprowadzenie w 1927 r. z Paryża prochów Juliusza Słowackiego, o którym marszałek Józef Piłsudski, kończąc mowę pogrzebową, powiedział: „Królom był równy”. Arcybiskup przypomniał również, że Piłsudski w swoim przemówieniu wspominał niezliczone rzesze zwykłych, bezimiennych ludzi, którzy ginęli za ojczyznę i „mościli gościńce szkieletami i pracą codzienną”.

Bp Jan Kopiec, historyk, teolog i filozof, podkreślił, że jej dzieje to „długi proces” i „nie działo się to tak, jak w mitologii greckiej, gdzie Atena wyskoczyła z głowy Zeusa”. Zwrócił uwagę, że „Kraków od wieków był ściśle związany z historią Polski i Koroną, a rok 1925 jedynie formalnie przypieczętował to dziedzictwo. Powstanie metropolii oznaczało przede wszystkim zwiększenie odpowiedzialności za sprawy Kościoła na poziomie wyższego rzędu”. Bp Kopiec nakreślił szeroki kontekst dziejowy – od przeniesienia stolicy z Gniezna do Krakowa przez Kazimierza Odnowiciela w 1038 r., poprzez okres rozbicia dzielnicowego, i te wydarzenia, które sprawiły, że Kraków zyskał pozycję szczególną, także dzięki silnym związkom z Rzymem.

O samym akcie utworzenia metropolii mówił ks. prof. Józef Marecki, natomiast ks. prof. Jacek Urban przedstawił sylwetkę jej pierwszego metropolity. Ks. prof. Piotr Majer omówił „Status prawny metropolii i metropolity 100 lat temu i obecnie”, a ks. prof. Tomasz Rozkrut zaprezentował referat „Communio et communicatio. Aktualność Pierwszego Synodu Prowincji Krakowskiej (1975–1983)”.

Kolejne prelekcje dotyczyły miejsca diecezji tarnowskiej, częstochowskiej, kieleckiej i bielsko-żywieckiej w dziejach metropolii krakowskiej. Ostatni panel poświęcono seminariom duchownym funkcjonującym na jej terenie, roli Wydziału Teologicznego UJ do 1954 r. oraz działalności zakonów w obrębie metropolii.

• Konferencja naukowa „100-lecie utworzenia metropolii i archidiecezji krakowskiej” (diecezja.pl)
• Konferencja naukowa „100-lecie utworzenia metropolii i archidiecezji krakowskiej” 10 XII 2025 (upjp2.edu.pl)